Rekordowe zainteresowanie publiczności sprawiło, że Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie zdecydowało o przedłużeniu jednej z najważniejszych wystaw historycznych ostatnich lat. Ekspozycja odzyskanych przez Polskę pergaminów dotyczących relacji polsko-krzyżackich będzie dostępna dla zwiedzających do 18 stycznia 2026 roku. Wstęp na wystawę jest bezpłatny.
 

Decyzja o przedłużeniu ekspozycji ma również wymiar symboliczny. Dokładnie 18 stycznia 1941 roku okupacyjne władze III Rzeszy wywiozły zbiory z Archiwum Głównego Akt Dawnych do Królewca. Dziś – po 84 latach – dokumenty wróciły do miejsca, z którego zostały siłą zabrane.
 

– Zainteresowanie przerosło nasze oczekiwania. Zwiedzający reagują bardzo emocjonalnie. Ludzie chcą zobaczyć dokumenty, które przez dziesięciolecia pozostawały poza Polską, a dziś znów są dostępne publicznie. To jeden z najważniejszych momentów w historii naszego archiwum – podkreśla Robert Kostro, Dyrektor Archiwum Głównego Akt Dawnych.

Wyjątkowa frekwencja i ogromne zainteresowanie

Wystawa „Z powrotem w domu. Wystawa odzyskanych przez Polskę pergaminów zakonu krzyżackiego z XIII–XV w.” została otwarta 19 grudnia 2025 roku. Od pierwszych dni ekspozycja przyciąga tłumy zwiedzających, a spotkania i oprowadzania kuratorskie prowadzone przez prof. Janusza Grabowskiego odbywają się przy komplecie publiczności.
 

Jak podkreślają organizatorzy, tak wysoka frekwencja przy wydarzeniu archiwalnym jest zjawiskiem bezprecedensowym. To dowód na to, że historia – zwłaszcza ta naznaczona dramatem wojennej grabieży – porusza współczesnych odbiorców i budzi realne emocje.

Pergaminy, które wróciły po 84 latach

Na wystawie prezentowanych jest kilkadziesiąt bezcennych pergaminów z lat 1215–1455, pochodzących z dawnego Archiwum Koronnego Krakowskiego. Są to oryginalne dokumenty dotyczące relacji pomiędzy Polską a zakonem krzyżackim – świadectwa sporów terytorialnych, traktatów, aktów nadania ziem, arbitraży królewskich oraz decyzji papieskich.
 

Zbiory te zostały zrabowane przez niemieckie władze okupacyjne w czasie II wojny światowej i przez ponad osiem dekad znajdowały się poza granicami Polski. Dopiero niedawno – dzięki staraniom Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Archiwów Państwowych – udało się doprowadzić do ich restytucji.
 

– To nie tylko powrót archiwaliów. To powrót świadectw polskiej państwowości, prawa i ciągłości historycznej. Te dokumenty są fundamentem naszej pamięci historycznej – podkreśla dr Paweł Pietrzyk, Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych.

Dokumenty, które pisały historię Europy

Wśród prezentowanych pergaminów znajdują się dokumenty o ogromnym znaczeniu symbolicznym i naukowym. To m.in. akt nadania ziemi chełmińskiej zakonowi krzyżackiemu przez Konrada Mazowieckiego z XIII wieku, bullae papieskie, dokumenty cesarskie, traktaty pokojowe oraz akty arbitrażowe monarchów europejskich.
 

Każdy z tych pergaminów to nie tylko zabytek, lecz także źródło wiedzy o tym, jak kształtowały się granice, relacje polityczne i systemy prawne średniowiecznej Europy. Dla historyków to materiał o wartości nie do przecenienia – dla zwiedzających wyjątkowa okazja, by zobaczyć oryginalne świadectwa przeszłości.

Historia grabieży i długa droga do odzyskania

Historia utraty pergaminów sięga października 1939 roku, kiedy do siedziby Archiwum Głównego Akt Dawnych wkroczyli przedstawiciele władz III Rzeszy. W asyście Gestapo nakazano wydanie wybranych dokumentów, które następnie wywieziono do Pruskiego Archiwum Państwowego.
 

Po wojnie zbiory krążyły pomiędzy różnymi instytucjami archiwalnymi w Niemczech. Przez dziesięciolecia podejmowano próby ich odzyskania, jednak dopiero w ostatnich latach możliwe stało się skuteczne zakończenie procedury restytucyjnej.
 

Dziś powrót pergaminów do Warszawy ma wymiar nie tylko naukowy, ale przede wszystkim symboliczny – to zamknięcie jednej z najbardziej bolesnych kart historii polskiego dziedzictwa kulturowego.

Wystawa dostępna dla wszystkich

Ekspozycja prezentowana jest w siedzibie Archiwum Głównego Akt Dawnych przy ul. Długiej 7 w Warszawie – dokładnie tam, skąd dokumenty zostały niegdyś zabrane.
 

Wystawę można zwiedzać:

• w dni powszednie w godz. 11:00–16:00 (poniedziałki nieczynne),
• w weekendy w godz. 12:00–18:00.

Wstęp na wystawę jest bezpłatny.
 

Jak podkreślają organizatorzy, to jedyna taka okazja, by zobaczyć oryginalne pergaminy, których znaczenie wykracza daleko poza historię jednego kraju. To spotkanie z dokumentami, które przez stulecia współtworzyły losy Europy.


Zdjęcia Autorzy: Pan Krystian Cieślak, Pani Danuta Matloch